Bouzouki – Grecja zaklęta w dźwiękach

W Grecji pewne rzeczy widzi się, co oczywiste, od razu: biel domów, niebieskie kopułki świątyń na Cykladach, turkus morza, strzeliste cyprysy Wysp Jońskich, czy oliwne gaje ciągnące się po horyzont. Są to znane Ci widoki i coś, co natychmiast i bez wątpliwości, kojarzy Ci się z Helladą. Jednak istnieją też w greckiej kulturze elementy bardziej subtelne, nie takie, które można tylko zobaczyć, ale zdecydowanie warto usłyszeć.

Często te dźwięki towarzyszą nam niepostrzeżenie, na ulicach miast, gdzieś w tle, w tawernie nad wodą. A często istnieją całkiem świadomie, na żywo, kiedy muzyka nagle przestaje być tylko dodatkiem do tawernianego wieczoru, a zaczyna być jego główną atrakcją. To właśnie  ten moment, gdy zauważasz bouzouki — instrument, który dla Greków jest czymś więcej niż tylko dźwiękiem. Jest emocją, historią i sposobem opowiadania o świecie.

Na pierwszy rzut oka przypomina lutnię. Ma wydłużony gryf, charakterystyczne, lekko zaokrąglone pudło rezonansowe i metaliczne struny, które nadają mu jasne, wyraziste brzmienie. Może być całkiem proste lub przeciwnie — bogato zdobione.

Wystarczy kilka dźwięków, by zrozumieć, że nie da się pomylić bouzouki z żadnym innym instrumentem. Jego dźwięk jest jednocześnie lekki i przenikliwy. Potrafi być radosny, niemal taneczny, by za chwilę stać się melancholijny i głęboki. To instrument, który nie gra wyłącznie „w tle” — on opowiada świat w swój wyjątkowy, niepowtarzalny sposób.

Współczesne bouzouki występuje najczęściej w dwóch wersjach: trzy- i czterostrunowej (a właściwie z podwójnymi parami strun), co wpływa na jego brzmienie i sposób gry. Niezależnie od wariantu, pozostaje jednak wierne najważniejszemu celowi — wyrażaniu emocji.

Choć dziś bouzouki kojarzy się jednoznacznie z Grecją, jego korzenie sięgają dużo dalej na wschód. Instrument wywodzi się z rodziny dawnych lutni używanych w Azji Mniejszej i na terenach Imperium Osmańskiego. Do Grecji trafił wraz z uchodźcami, którzy po różnych zawirowaniach historycznych i  po wydarzeniach związanych z grecko-turecka wymianą ludności osiedlili się m.in. w miastach portowych.

To właśnie tam, w środowiskach ludzi, których przepełniała tęsknota za ojczyzną lub bliskimi, powstała muzyka rebetiko — surowa, szczera, często opowiadająca o emocjach, namiętnościach, nostalgii i trudnych doświadczeniach i codzienności. A razem z nią narodziła się nowa gwiazda — bouzouki.

Nie da się mówić o instrumencie, jakim jest bouzouki bez wspomnienia o muzyce rebetiko — gatunku, który nazywany jest często „greckim bluesem”. To muzyka wywodząca się z ulicy, portów, małych nadbrzeżnych lokali i tawern, można więc śmiało powiedzieć, że najbardziej autentyczna i bliska prawdziwym emocjom i życiu. To muzyka tworzona przez ludzi, którzy nie zawsze mieli łatwe życie, ale potrafili opowiadać o nim z niezwykłą szczerością.

W tych utworach bouzouki nie jest dodatkiem. Jest głosem, który czasem prowadzi melodię, czasem odpowiada wokalowi, a innym razem przejmuje i pokazuje emocje, których nie da się już wyrazić słowami.

Z czasem muzyka rebetiko zaczęła wychodzić poza swoje pierwotne środowisko, a bouzouki trafiło na większe sceny, do radia, teatru, filmów i koncertowe sceny. I tak zaczęła się jego nowa, zupełnie inna historia.

Dziś bouzouki jest obecne w niemal każdym nurcie greckiej muzyki — od tradycyjnej po nowoczesną.

Można je usłyszeć:

• w małych tawernach, gdzie muzyka pojawia się naturalnie, bez sceny i reflektorów,
• podczas lokalnych świąt i festiwali,
• na koncertach i w profesjonalnych produkcjach muzycznych,
• w popowych aranżacjach, które łączą tradycję z nowoczesnością.

Zmieniło się więc jego otoczenie, ale nie zmieniła się rola — wciąż opowiada historie i emocje za pomocą wyjątkowych dźwięków.

W Grecji masz duże szanse spotkać je właściwie wszędzie, ale na początek, nie szukaj dużych scen. Może trafi się koncert w lokalnej tawernie, coś kameralnego, prawdziwego i naturalnego. Może po prostu ktoś zaczyna grać bez wielkich zapowiedzi. Wtedy właśnie zadzieje się magia, muzyka przestanie być tłem, a stanie się częścią spotkania i to w miejscu, w którym nie wszystko musi być idealne i  zaplanowane i w którym obok dźwięków wybrzmiewa życie.

Taka muzyka towarzyszy kolacjom, rozmowom, tańcom. Czasem ktoś zaczyna śpiewać, czasem ktoś wstaje i tańczy i tak wieczór przechodzi w noc, a spotkanie nabiera wyjątkowego charakteru.

Warto wiedzieć i na Wielkich Greckich Wakacjach to poobserwować, że w Grecji muzyka rzadko bywa tylko dodatkiem, jest raczej częścią codzienności. W autobusach, barach czy innych miejscach publicznych wybrzmiewają greckie melodie i piosenki i to znacznie częściej i chętniej niż nawet najlepsze, zachodnie hity. Grecy kochają swoje tradycje i dźwięki. Bouzouki nie jest więc instrumentem „na specjalne okazje”. Jest obecne w wielu miejscach, bez okazji, przy uroczystościach i w zwykłych momentach — i chyba właśnie dlatego staje się wyjątkowe.

Potrafi podkreślić radość danej chwili, podkręcić zabawę i zachęcić do tańca, ale gdy trzeba zostawia przestrzeń smutkowi. Towarzyszy zarówno radosnemu świętowaniu, jak i refleksji. Jest naturalne, niewymuszone i niezmiennie prawdziwe.

A czy to dlatego ten dźwięk zostaje w głowie i wspomnieniach? Bo jest jak życie  — nie idealny i głęboki?  Nie jest wygładzony ani perfekcyjny. Ma w sobie coś surowego, ale właśnie to sprawia, że brzmi tak autentycznie. Kiedy raz usłyszysz bouzouki w jego naturalnym środowisku — nie jako nagranie, ale jako część wieczoru — zaczynasz rozumieć, że Grecja to nie tylko spektakuralne widoki, ale także poruszające duszę dźwięki.

Życzę Ci więc wspomnień pełnych wyjątkowych, greckich obrazów. Ale także tych, które wracają dźwiękiem. Bo czasem wystarczy kilka pierwszych nut, żeby znów znaleźć się przy stole w tawernie nad morzem, w ciepłym, otulającym, wieczornym powietrzu i w miejscu, gdzie nikt się nie spieszy.

• Nazwa „bouzouki” najprawdopodobniej wywodzi się z języka tureckiego i oznacza coś w rodzaju „uszkodzony” lub „zepsuty” — co brzmi przewrotnie, biorąc pod uwagę, jak charakterystyczne i „pełne” jest jego brzmienie.
• Tradycyjne bouzouki ma podwójne struny (tzw. chóry), co sprawia, że dźwięk jest bardziej intensywny i lekko „drżący” — to właśnie ten efekt nadaje mu tak rozpoznawalny charakter.
• W Grecji gra na bouzouki przez lata była kojarzona z niższymi warstwami społecznymi i środowiskami marynarzy i pracowników portowych. Dopiero z czasem instrument trafił na salony i do mainstreamu.
• W latach 30. XX wieku muzyka rebetiko, z którą silnie związane jest bouzouki, była nawet cenzurowana — uznawano ją za zbyt „niepokorną” i niepasującą do oficjalnego wizerunku kraju.

• Jednym z muzyków, którzy przyczynili się do popularyzacji instrumentu, był Manolis Chiotis — to on wprowadził czterochórową wersję bouzouki, która dziś jest bardzo popularna.
• Bouzouki stało się znane na świecie m.in. dzięki muzyce do filmu Grek Zorba — charakterystyczne brzmienie instrumentu do dziś kojarzy się z tym obrazem i słynnym tańcem.
• Choć to symbol Grecji, podobne instrumenty można znaleźć także w innych krajach — np. irlandzkie bouzouki, które zostało zaadaptowane do lokalnej muzyki folkowej i brzmi zupełnie inaczej niż jego grecki pierwowzór.
• Każde bouzouki jest trochę inne — ręcznie robione instrumenty mogą różnić się nie tylko wyglądem, ale i brzmieniem, co sprawia, że muzycy często mają z nimi bardzo osobistą czy wręcz intymną relację.