Odkrywaj Grecję – Gortyna – miasto, które zmieniło historię Krety

Gdyby zapytać o najważniejsze starożytne miasto Krety, większość osób bez wahania (jak sądzę) wskazałaby Knossos. To właśnie ono najczęściej pojawia się w przewodnikach, opowieściach o minojskich pałacach i mitach o Minotaurze. Tymczasem przez wiele stuleci polityczne, gospodarcze i administracyjne serce wyspy biło zupełnie gdzie indziej.

W miejscu, które dziś wielu turystów mija w drodze na południowe wybrzeże Krety, prawdopodobnie zupełnie nie zdając sobie sprawy z jego znaczenia.

To właśnie tutaj według legendy Zeus spotkał Europę. Tutaj powstał jeden z najstarszych i najlepiej zachowanych kodeksów praw świata. Tutaj rozwijało się jedno z najpotężniejszych miast starożytnej Krety, które przez pewien czas było nawet stolicą rzymskiej prowincji obejmującej wyspę. Gortyna nie zachwyca monumentalnymi pałacami ani spektakularnymi rekonstrukcjami. Jej siła tkwi gdzie indziej. W historiach zapisanych w kamieniu, mitach przekazywanych przez pokolenia i wydarzeniach, które wpłynęły nie tylko na losy Krety, ale również całego regionu Morza Śródziemnego.

Ta część Krety najpiękniej smakuje celebrowana właśnie w taki sposób.

Każda grecka opowieść ma swój początek, a w przypadku Gortyny prowadzi on do jednego z najbardziej znanych mitów starożytnego świata. Według legendy Zeus zakochał się w pięknej Europie, córce fenickiego króla. Aby zbliżyć się do niej, przybrał postać niezwykle łagodnego, białego byka. Zauroczona jego spokojem Europa usiadła na jego grzbiecie, a wtedy Zeus porwał ją i przepłynął przez morze na Kretę.

To właśnie okolice Gortyny są często wskazywane jako miejsce, gdzie Europa postawiła stopę po przybyciu na wyspę.

Dla starożytnych Greków nie była to jedynie romantyczna opowieść. Europa stała się jedną z najważniejszych postaci mitologii, a jej imię przetrwało tysiące lat, stając się nazwą całego kontynentu.

CIEKAWOSTKA

Według lokalnej tradycji w Gortynie rośnie platan Zeusa – drzewo, pod którym bóg miał spotkać Europę. Mówi się, że właśnie dlatego pozostaje zielone przez cały rok, choć większość platanów zrzuca liście na zimę.

Choć dziś Knossos jest najbardziej rozpoznawalnym stanowiskiem archeologicznym na wyspie, historia Krety nie zakończyła się wraz z upadkiem cywilizacji minojskiej. Wręcz przeciwnie. W kolejnych stuleciach coraz większe znaczenie zaczęła zdobywać Gortyna. Korzystne położenie i bardzo żyzne ziemie (co na Krecie nie jest aż tak częste), a do tego rozwinięty handel i rosnące wpływy polityczne sprawiły, że miasto szybko stało się jednym z najważniejszych ośrodków Krety.

W czasach swojej świetności Gortyna była tętniącą życiem metropolią. Przez jej ulice przechodzili kupcy, żeglarze, urzędnicy i podróżnicy z różnych części Morza Śródziemnego. Powstawały świątynie, place publiczne, teatry i budynki administracyjne. Miasto rosło w siłę przez kolejne wieki, aż w końcu stało się najważniejszym ośrodkiem na wyspie.

CIEKAWOSTKA

Archeolodzy szacują, że w okresie największego rozkwitu Gortyna należała do największych miast regionu i mogła liczyć dziesiątki tysięcy mieszkańców.

Spośród wszystkich zabytków Gortyny jeden wyróżnia się szczególnie. To Kodeks Gortyński – zbiór praw wyryty na kamiennych blokach ponad dwa tysiące lat temu.

Dziś może wydawać się czymś oczywistym, że przepisy są zapisane i dostępne dla obywateli. W starożytnym świecie nie było to jednak normą. Tym bardziej imponuje fakt, że mieszkańcy Gortyny postanowili umieścić swoje prawa w przestrzeni publicznej. Tekst wyryto na ścianie budowli, dzięki czemu każdy mógł się z nim zapoznać.

Kodeks obejmował wiele aspektów codziennego życia. Regulował kwestie związane z małżeństwem, rozwodami, dziedziczeniem, własnością czy statusem społecznym mieszkańców. To właśnie dzięki niemu historycy mogą dziś zajrzeć do codzienności ludzi żyjących na Krecie wiele wieków przed naszą erą.

CIEKAWOSTKA

Kodeks Gortyński liczy ponad 600 linii tekstu i jest uznawany za jeden z najlepiej zachowanych zbiorów praw starożytnego świata.

Jednym z najbardziej zaskakujących aspektów kodeksu są przepisy dotyczące kobiet. Choć świat starożytny kojarzy się często z ograniczonymi prawami kobiet, dokument z Gortyny pokazuje bardziej złożony obraz rzeczywistości. Niektóre regulacje przewidywały między innymi ochronę majątku kobiet oraz określały ich prawa w przypadku rozwodu czy dziedziczenia.

Oczywiście nie oznacza to, że starożytna Kreta była miejscem pełnej równości. Na tle wielu innych społeczeństw epoki rozwiązania obowiązujące w Gortynie były jednak zaskakująco rozwinięte. To właśnie takie szczegóły sprawiają, że kamienne inskrypcje przestają być jedynie zabytkiem. Zaczynają opowiadać historię prawdziwych ludzi – ich rodzin, sporów, majątków i codziennych problemów.

CIEKAWOSTKA

Tekst kodeksu zapisano tzw. pismem bustrofedon. Oznacza to, że jeden wers czyta się od lewej do prawej, a kolejny od prawej do lewej – dokładnie tak, jak porusza się wół podczas orki.

Historia miasta nie zakończyła się wraz z epoką grecką i rzymską. W pierwszych wiekach naszej ery Gortyna stała się ważnym ośrodkiem rozwijającego się chrześcijaństwa.

Według tradycji na Krecie działał św. Paweł, a jego współpracownik św. Tytus został pierwszym biskupem wyspy. W kolejnych stuleciach powstawały tu bazyliki i świątynie, których pozostałości można oglądać do dziś. Spacerując po terenie stanowiska archeologicznego, łatwo zauważyć, jak wiele warstw historii nakłada się na siebie w jednym miejscu. Mitologia spotyka się tu z prawem, starożytność z chrześcijaństwem, a greckie tradycje z wpływami rzymskimi.

CIEKAWOSTKA

Przez pewien czas Gortyna była stolicą rzymskiej prowincji Kreta i Cyrenajka, obejmującej nie tylko wyspę, ale również część Afryki Północnej.

Dlaczego warto odwiedzić Gortynę dzisiaj?

Być może właśnie dlatego Gortyna robi tak duże wrażenie na tych, którzy zdecydują się ją odwiedzić. Nie ma tu tłumów porównywalnych z Knossos. Nie ma wielkich kolejek ani wszechobecnego zgiełku. Jest za to przestrzeń i czas, by spokojnie zanurzyć się w historii.

Między ruinami można spacerować własnym tempem, zatrzymując się przy fragmentach murów, starożytnych inskrypcjach czy pozostałościach dawnych świątyń. Każdy kamień przypomina, że miejsce to było świadkiem wydarzeń rozgrywających się przez tysiące lat.

To jedna z tych atrakcji, które szczególnie docenią osoby lubiące odkrywać mniej oczywiste oblicze Krety.

Kreta słynie z pięknych plaż, górskich krajobrazów i słonecznych dni. Jednak jej największym bogactwem pozostaje historia.

Gortyna przypomina o tym wyjątkowo wyraźnie. W jednym miejscu spotykają się mitologia, starożytne prawo, dzieje Imperium Rzymskiego i początki chrześcijaństwa. Niewiele miejsc na wyspie może pochwalić się tak różnorodnym dziedzictwem. Dlatego odwiedzając Gortynę, nie oglądamy jedynie ruin. Odwiedzamy miejsce, które przez stulecia współtworzyło historię Krety, a pośrednio również historię Europy.

I choć dziś panuje tu cisza, wystarczy chwila wyobraźni, by usłyszeć echo dawnych rozmów, odgłos kroków na kamiennych ulicach i opowieści, które od tysięcy lat nie przestają fascynować kolejnych pokoleń.

Gortyna w liczbach

• ponad 2600 lat historii zapisanej w ruinach miasta,
• ponad 600 linii tekstu tworzących słynny Kodeks Gortyński,
• kilka epok historycznych obecnych na jednym stanowisku archeologicznym – od czasów greckich przez rzymskie po bizantyjskie,
• jedno z najważniejszych miast starożytnej Krety,
• miejsce związane zarówno z mitologią, jak i historią chrześcijaństwa.

To właśnie połączenie legend, prawa, religii i codziennego życia sprawia, że Gortyna należy do najbardziej niezwykłych stanowisk archeologicznych na wyspie.

Może dlatego, że nie próbuje i nie musi niczego udowadniać.

Nie znajdziemy tutaj spektakularnych pałaców odrestaurowanych na potrzeby turystów ani tłumów ustawiających się do zdjęć. Gortyna jest bardziej surowa, spokojniejsza i mniej oczywista.

To miejsce dla tych, którzy lubią zadawać pytania. Jak wyglądało życie na Krecie dwa tysiące lat temu? Jakie prawa obowiązywały mieszkańców? Co jedli, o czym rozmawiali i jakie mieli problemy? Spacer po Gortynie przypomina trochę podróż przez kolejne rozdziały historii. Każda epoka pozostawiła tu swój ślad, a każda ruina opowiada inną historię.

Może właśnie dlatego wielu podróżników wspomina to miejsce jeszcze długo po powrocie z wakacji. Nie dlatego, że jest najbardziej efektowne, ale dlatego, że pozwala spojrzeć na Kretę z zupełnie innej perspektywy.