Różne oblicza Grecji — architektura Dodekanezu cz. II

Dziś chciałabym trochę poopowiadać o Dodekanezie. Opowieści o Cykladach i Wyspach Jońskich znajdziecie już na naszym blogu w kolejnych częściach (zachęcam do czytania!).

Według mnie to nie tylko wyjątkowo piękne, ale też bardzo popularne wakacyjnie archipelagi, przy okazji najbardziej reprezentatywne i pokazujące trzy zupełnie różne oblicza Grecji.

Ostatnio byliśmy na cykadach… wiem, wiem, jak trudno je opuścić, nawet podróżując po nich tylko w marzeniach. Jednak dziś zabieram Cię na wyspy Dodekanezu. Tutaj Grecja wygląda inaczej — może trochę mniej „pocztówkowo” i nie zawsze tak, jak w klasycznych wyobrażeniach, ale równie pięknie, fascynująco i zaskakująco!

Dodekanez to archipelag wysp położonych na południowo-wschodnich krańcach Grecji, na styku Morza Egejskiego i wybrzeża Turcji. Tworzy go kilkanaście większych wysp i dziesiątki mniejszych, a te najbardziej znane to Rodos, Kos, Kalymnos, Nisyros czy Karpathos, a także kolorowe Symi i Chalki.

Już na pierwszy rzut oka widać, że to inna opowieść. Biel ustępuje tu miejsca kamieniowi oraz ciepłym odcieniom ziemi, gliniastym, rudym i wypalonym słońcem wzgórzom a także bardziej złożonym formom architektonicznym. Domy są cięższe wizualnie i bardziej „osadzone” w krajobrazie. Jakby były jego naturalnym przedłużeniem.

Architektura Dodekanezu nie powstała tylko z potrzeby estetyki. Powstała z wymogów i wyzwań, jakie stawiała przed nią historia. To region, który przez wieki znajdował się pod wpływem wielu kultur — Bizancjum, Zakonu Joannitów, Imperium Osmańskiego i Włoch. Każda z tych epok zostawiła tu swój trwały ślad, widoczny do dziś w układzie miast, detalach budynków i materiałach, z których powstawały.

Wystarczy przejść się ulicami starego miasta na Rodos, by poczuć tę warstwowość. Monumentalne mury, kamienne uliczki, łuki i wąskie przejścia bardziej przypominają średniowieczne miasta południowej Europy (Włochy czy Chorwację) niż lekką, cykladzką Grecję. To jedno z najlepiej zachowanych średniowiecznych miast w Europie — przestrzeń, w której historia nie jest opowieścią, ale autentycznym doświadczeniem, przyprawiającym o ciarki na plecach.

Powód jest prosty i wynika z historii zupełnie innej, niż ta, której doświadczały Cyklady. Wpływ miało na to oczywiście geograficzne położenie, bliskość Turcji i ważna rola strategiczna archipelagu. Tutaj więc architektura miała przede wszystkim chronić.

Twierdze, zamki, baszty i grube mury nie powstawały dla wyjątkowych doznań estetycznych, lecz dla bezpieczeństwa. Budynki były zwarte, zamknięte, często pozbawione zbędnych ozdób. Liczyła się funkcja — obrona, przetrwanie, kontrola.

Ale architektura Dodekanezu nie jest tylko surowa. O nie! Ma też swoją drugą, znacznie bardziej miękką twarz. W mniejszych miejscowościach pojawia się kolor i lekkość. Pastelowe ściany, drewniane okiennice, zdobione balkony i detale inspirowane architekturą włoską. To ślad XX wieku, kiedy wyspy znajdowały się pod panowaniem Włoch — i do dziś można go dostrzec choćby na Kos, gdzie eleganckie budynki, szerokie ulice i place mają niemal śródziemnomorski, miejski charakter. Bez wątpienia to miejsca, w których oba światy spotykają się w niezwykły sposób. Pastelowe kolory i tę wyjątkową lekkość znajdziesz między innymi na wyspach Symi i Chalki.

Na pierwszy rzut oka to białe miasteczko, kaskadowo spływające ku morzu może przywoływać skojarzenia z Cykladami. Ale wprawne oko już po chwili zauważy różnice. Domy są bardziej zamknięte i zwarte, tworzą niemal labirynt uliczek prowadzących pod majestatyczny akropol górujący nad zatoką.

W Lindos szczególną uwagę przyciągają tzw. domy kapitańskie. Ich wnętrza skrywają bogato zdobione dziedzińce, kamienne podłogi układane w geometryczne wzory (tzw. „chochlaki”) oraz ręcznie rzeźbione sufity. Z zewnątrz skromne, niemal surowe — w środku pełne światła, detalu i elegancji.

To właśnie tutaj najlepiej widać, czym jest architektura Dodekanezu. Z zewnątrz — silna, odporna, zamknięta. W środku — ciepła, gościnna i pełna życia.

Spacerując po wyspach Dodekanezu, łatwo poczuć, że to Grecja o innym rytmie.
Nie tak lekka i ulotna jak Cyklady — bardziej osadzona, spokojniejsza, pełna śladów przeszłości. Zatrzymaj się na chwilę i spójrz uważniej.

Podczas spacerów zwróć uwagę ciężkie, drewniane drzwi, często zdobione metalowymi okuciami. Nie zapraszają od razu — raczej chronią to, co znajduje się w środku. W Dodekanezie wejście do domu to moment przejścia z przestrzeni publicznej do prywatnej, niemal symboliczny. Popatrz na łuki, które prowadzą z jednej przestrzeni do drugiej, tworząc naturalne przejścia między światłem a cieniem. To one prowadzą Cię przez miasta — z jednej uliczki do drugiej, tworząc naturalny rytm spaceru, trochę jakbyś poruszał się po scenografii, która zmienia się z każdym krokiem. Spójrz też na kamienne ściany, które nagrzewają się w ciągu dnia i oddają ciepło jeszcze długo po zachodzie słońca. Zobacz kamień. To on gra tu główną rolę. Przyjrzyj się jego fakturze — nierównej, chropowatej, miejscami wygładzonej przez czas i dotyk ludzi. W ciągu dnia nagrzewa się od słońca, a wieczorem oddaje ciepło, tworząc zupełnie inną atmosferę niż chłodna biel Cyklad.

Zobacz też, jak inaczej niż na Cykladach pracuje tutaj światło. Nie odbija się od bieli ścian, a zamiast tego podkreśla fakturę kamienia, wydobywa jego kolor i głębię. Cienie są bardziej miękkie, mniej kontrastowe, ale bardziej „gęste”. Tutaj architekturę dosłownie możesz poczuć wszystkimi zmysłami. Ciężar murów, chłód kamienia pod dłonią, echo kroków w wąskich uliczkach. To miejsca, które nie próbują być idealne, ale są prawdziwym zwierciadłem historiii opowieścią o sile i czasie zapisanym w ścianach. I o Grecji, która potrafi zaskakiwać — nawet wtedy, gdy wydaje się, że już ją znasz.

Unieś wzrok. Balkony są tu inne niż na Cykladach — bardziej zabudowane, często z drewnianymi detalami lub kutymi balustradami. Czasem pojawiają się pergole, winorośle, rośliny, które miękko przełamują kamienną strukturę. Zajrzyj na dziedzińce  jeśli tylko masz taką możliwość. To tam toczy się prawdziwe życie. Wewnętrzne przestrzenie są często jaśniejsze, bardziej ozdobne, pełne detali, które z zewnątrz pozostają niewidoczne.

I jeszcze jedno — słuchaj.

Dodekanez ma swój własny dźwięk. Kroki odbijające się od kamiennych uliczek, echo w przejściach i cisza zamknięta w grubych murach.