Greckie rytuały — święta, zabawa i taniec

Greckie świętowanie to nie tylko kolejny dzień w kalendarzu zaznaczony czerwonym tuszem. Nie ogranicza się też często do konkretnej daty, kilku godzin czy jednego stołu, który pomieści ucztujących. Święta, lokalne uroczystości, wesela czy muzyczne wieczory mają tutaj zupełnie inny wymiar — są czymś, co angażuje całe społeczności, splata ludzi i sprawia, że codzienność na chwilę zwalnia.

W greckim świecie świętowanie nie dzieje się obok życia, jest po prostu jego częścią. Być może właśnie dlatego tak trudno opisać je jednym słowem. To jednocześnie tradycja, spotkanie, rytuał i emocja. To moment, w którym dom się otwiera, stoły zapełniają jedzeniem, a muzyka staje się uniwersalnym językiem, który zna każdy.

Grecy nie potrzebują wielkiego powodu, by celebrować wspólnotę. Czasem wystarczy święto patrona w małej wiosce, czasem rodzinne wesele, a czasem zwykły wieczór w tawernie, który niespodziewanie zamienia się w noc wypełnioną tańcami i śpiewem. Właśnie dlatego greckie świętowanie trudno porównać z czymkolwiek innym.

Jeśli istnieje coś, co najlepiej oddaje ducha greckiego świętowania, to właśnie panigiri. Te lokalne festiwale organizowane z okazji święta patrona danej miejscowości lub kościoła. Odbywają się niemal w całej Grecji — na wyspach, w małych wioskach, w górskich regionach i nad morzem. Każde miejsce ma własny rytm i własne tradycje, ale idea pozostaje ta sama. Panigiri to święto wspólnoty.

W ciągu dnia odbywają się nabożeństwa, procesje i spotkania rodzinne, ale prawdziwe życie zaczyna się wieczorem. W centrum wioski ustawiane są stoły, pojawia się jedzenie, muzycy stroją instrumenty, a mieszkańcy i przyjezdni powoli zaczynają gromadzić się razem. Nie ma tu podziału na scenę i publiczność, a muzyka nie jest dodatkiem staje się częścią spotkania.

W końcu ktoś zaczyna tańczyć, potem dołączają kolejni i krąg robi się coraz większy, aż do momentu, w którym noc powoli przechodzi w świt. Na wielu wyspach, szczególnie latem, panigiri są jednym z najpiękniejszych doświadczeń lokalnej kultury. Nie mają żadnego scenariusza, nie sa robione dla turystów. Są prawdziwe, trochę chaotyczne, spontaniczne i pełne emocji. W takich chwilach można najlepiej poznać Grecję.

Greckie Boże Narodzenie wygląda trochę inaczej niż w wielu europejskich krajach.

Choć miasta rozświetlają dekoracje z reniferami i Świętym Mikołajem, a place wypełniają się światłami, świąteczna atmosfera pozostaje bardzo spokojna i rodzinna. W Grecji bowiem święta nie koncentrują się wokół pośpiechu i zakupów, sprzątania czy gotowania. Są raczej czasem bliskości, spotkań i tradycji, które przekazywane są z pokolenia na pokolenie.

Domy pachną wypiekami — melomakarona, czyli ciasteczkami z miodem i orzechami, oraz kourabiedes, maślanymi ciasteczkami obsypanymi cukrem pudrem. Na wielu wyspach nadal można spotkać tradycję kolędowania. Dzieci chodzą od domu do domu, śpiewają pieśni i dostają drobne słodycze lub monety. Co ważne, symbolem świąt nie zawsze jest choinka (choć i ta tradycja przywędrowała do niektórych, greckich domów). W wielu regionach Grecji dekoruje się łodzie (małe lub duże) — znak związku z morzem, podróżami i powrotem do domu.

Boże Narodzenie w Grecji nie jest więc głośne, często także klimat i temperatura (w niektórych miejscach Grecji bywa + 20 stopni i więcej) nie mają nic wspólnego z naszym polskim, typowo świątecznym rozgardiaszem i zamieszaniem. To raczej  czas rodzinnych stołów, długich rozmów i poczucia, że najważniejsze rzeczy dzieją się tuż obok nas.

Jeśli istnieje jedno święto, które naprawdę definiuje grecką kulturę, jest nim Wielkanoc. To właśnie wtedy Grecja zmienia się najbardziej, a energia we wszystkich miastach i miasteczkach jest wyjątkowo podniosła i uroczysta.

Wielki Tydzień ma tutaj niezwykle silny wymiar duchowy. Ulice pachną woskiem, dymem i kadzidłem, cerkwie zapełniają się ludźmi, a codzienność zaczyna zwalniać. Każdy dzień ma własne, wyjątkowe znaczenie. W Wielki Piątek przez miasta i wioski przechodzą procesje z epitafium — bogato zdobionym symbolicznym grobem Chrystusa. Ludzie idą powoli, w ciszy, często trzymając świece. Kulminacja natomiast następuje w Wielką Sobotę. Tuż przed północą wszyscy gromadzą się przed cerkwią. Gasną światła. Zapada cisza. I nagle pojawia się święty ogień zapalony przez kapłana, który rozchodzi się między ludźmi. Jedna świeca zapala kolejną. W jednej chwili ciemność zamienia się w światło. Rozbrzmiewają dzwony, pojawiają się fajerwerki, ludzie składają sobie życzenia.

Po nabożeństwie wraca się do domu na pierwszą świąteczną kolację. Na stole pojawia się tradycyjna zupa magiritsa, a następnego dnia rozpoczyna się wielkie rodzinne świętowanie. Wielkanoc w Grecji jest emocjonalna, intensywna i głęboko wspólnotowa. To święto, które każdy wierzący przeżywa całym sobą.

Greckie wesele nie jest wydarzeniem dla kilku czy kilkudziesięciu osób. To święto, które często obejmuje rodzinę, przyjaciół, sąsiadów, a niejednokrotnie nawet całą wioskę (a bywa, że i część sąsiedniej).

W tradycyjnej greckiej kulturze ślub od zawsze był czymś więcej niż prywatną uroczystością. To jest moment radości, który łączy i którym ludzie chcą się dzielić. Ceremonia zwykle odbywa się w cerkwi, a później wszyscy przenoszą się na wspólne przyjęcie. Stoły są długie, jedzenia nie brakuje, muzyka zaczyna grać niemal od razu. Greckie wesela mają własną, niespotykaną energię. Nie ma tu pośpiechu. Nie ma sztywnego harmonogramu. Goście tańczą, śpiewają, przechodzą od stołu do stołu. Starsze pokolenia mieszają się z młodszymi, a wspólna zabawa trwa często do rana. Jednym z najbardziej charakterystycznych momentów jest taniec nowożeńców, który szybko zamienia się w wspólny krąg, do którego każdy dołącza.

Wesele w Grecji nie należy tylko do pary młodej. Należy do wszystkich.

W greckiej kulturze muzyka nigdy nie była wyłącznie tłem, to sposób wyrażania emocji. A instrumentem, który najlepiej oddaje ten charakter, jest bouzouki.

Jego dźwięk trudno pomylić z czymkolwiek innym. Lekko melancholijny, czasem radosny, a czasem nostalgiczny. Pojawia się w tawernach, podczas świąt, rodzinnych uroczystości i koncertów. Bouzouki jest sercem wielu greckich pieśni. Niektóre opowiadają o miłości, inne o tęsknocie, a jeszcze inne o rozstaniach i codziennym życiu. Typowa, grecka muzyka bardzo często nie oddziela smutku od radości, a jedno przechodzi płynnie w drugie.

I być może właśnie dlatego wydaje się nam tak prawdziwa, w końcu takie właśnie jest życie.

W wielu miejscach Grecji można usłyszeć muzykę na żywo podczas zwykłej kolacji. Nagle ktoś zaczyna grać, atmosfera zmienia się niemal niezauważalnie, a rozmowy przy stole stają się spokojniejsze. I nagle to melodia i dźwięki stają się główną atrakcją wieczoru i nadają mu ton.

Dla wielu osób grecki taniec kojarzy się przede wszystkim z  oczywiście z sirtaki, wykończonym na jeden z greckich plaż przez Greka Zorbę (w tej roli wspaniały i niezapomniany Anthony Quinn).

Warto jednak wiedzieć, że nie jest to taniec ludowy w klasycznym znaczeniu. Powstał stosunkowo niedawno —  właśnie na potrzeby filmu „Grek Zorba”, w dodatku dostosowany został do możliwości aktora (który tańczył wtedy z kontuzją stopy). Mimo to szybko stał się symbolem Grecji i jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów jej kultury. Ale prawdziwa siła greckiego tańca nie polega na konkretnym układzie kroków. Chodzi oczywiście o wspólnotę. W tradycyjnych greckich tańcach ludzie ustawiają się w kręgu lub linii, chwytają za ramiona i poruszają razem w rytmie muzyki.

I nie chodzi o perfekcję, nie trzeba także umieć tańczyć, najważniejsze jest uczestnictwo, a każdy krok, nawet ten nieporadny, jest po prostu częścią większej całości, zabawy i wspólnoty dzielącej radość.

Greckie wieczory zazwyczaj zaczynają się zwyczajnie. Kilka stolików ustawionych blisko siebie. Zapach grillowanej ryby, lampki młodego wina i rozmowy, które płyną spokojnie. Na początku to po prostu kolacja, ale wraz z upływem kolejnych godzin dzieje się coś charakterystycznego, po prostu magia.

Muzyka staje się głośniejsza. Ktoś zaczyna śpiewać. Przy sąsiednim stoliku pojawiają się śmiechy i śpiewy, a atmosfera zmienia się niemal niezauważalnie. Jedzenie schodzi na drugi plan i wieczór zaczyna żyć własnym rytmem.

W greckiej tawernie granica między codziennością a świętowaniem bywa bardzo cienka. Wystarczy kilka osób, muzyka na żywo i odpowiedni moment. Nie trzeba specjalnej okazji.

Warto też pamiętać, że w Grecji świętowanie nie oznacza wyłącznie wielkich wydarzeń. To sposób przeżywania czasu, umiejętność zatrzymania się, spotkania, dzielenia przestrzeni z innymi. To muzyka, która pojawia się spontanicznie. Taniec, który nikogo nie zawstydza i stół, przy którym zawsze znajdzie się miejsce.

Być może właśnie dlatego greckie święta i rytuały zostają w pamięci tak długo. Nie dlatego, że są widowiskowe, ale dlatego, że są prawdziwe i pokazują, że czas spędzony razem może być najpiękniejszą tradycją, która warto celebrować zawsze.